[ Largactil Café | Przekłady | fragment książki Franka Zappy | Frank Zappa w Internecie ]

Ben Watson

"Frank Zappa: Negatywna dialektyka gry w pudelki"

("The Negative Dialectics of Poodle Play")

APOSTROPHE (') I KRÓL LEAR

Apostrophe (') to Król Lear w wydaniu Franka Zappy, absolutne arcydzieło - mrozi swą abstrakcyjnością, oszałamia inteligencją, a przy tym jest wielce niedorzeczne. Słynny dialog Króla i Błazna w Learze, zrównujący przyziemną rzeczywistość z absurdem, zostaje tu podjęty jako dialog między Zappą i jego psem. Błyskotliwy, bezwstydny humor, w jaki ten album obfituje spowodował oczywiście, że zignorowali płytę nawet ci postmoderni krytycy, którzy utrzymują, iż wznieśli się ponad tradycyjne granice oddzielające sztukę "wysoką" od frywolnej.

Jest tu zamarznięte pustkowie, archetypiczne spotkanie, w wyniku którego jeden z bohaterów zostaje oślepiony, jest medytacja na temat orgazmu i czasu, refutacja Platona, a także komentarz polityczny i satyra na religię. Obrazy z Króla Leara nieustannie korespondują z obrazami na Apostrophe ('). U Szekspira Lear mówi "Z niczego nic nie uzyskasz"(1), co daje początek obsesyjnej serii odniesień do nicości, pustki, absolutnego zera. "Teraz wyglądasz jak zero bez cyfry"(2), mówi Błazen. Apostrophe (') rozpoczyna się od serii rymów na 'O'(3):

Narrator ma na imię Nanook. Nanook z północy to tytuł pionierskiego reportażu z życia Eskimosa autorstwa Roberta Flaherty, opublikowanego w 1920 roku. W "Nanook Rubs It" Nanook oślepia myśliwego nacierając jego oczy śniegiem zabarwionym psią uryną. Ślepota jest też jednym z centralnych motywów Króla Leara: Goneryla dowodzi swej dwulicowości mówiąc do ojca "droższy mi jesteś nad światło oczu"(5). Kentowi, gdy staje w obronie Kordelii, Lear odpowiada "Precz mi z oczu!"(6) Tragiczne oślepienie Gloucestera stanowi kulminację tych metafor.

W Apostrophe ('), filozoficzny dialog z psem ma swoje źródło w zapachu ("Stink-Foot"). Utrata wzroku i poleganie na zmyśle węchu są ściśle ze sobą powiązane. Mówi Błazen:

Kto się kieruje węchem, ten i widzi to czy owo, jeśli pominąć ślepców;
a na dwadzieścia nosów nie ma ani jednego, który by nie poczuł smrodu.(7)

Regana podsumowuje ślepotę Hrabiego Gloucestera rozkazując:

Wyrzucić go za bramę, niech wywęszy
Drogę do Dover.(8)

Lear każe natomiast zzuć sobie obuwie:

Ściągnijcie
Mi buty, żywo! Mocniej, mocniej, tak!(9)

Z wysiłkiem zdjąwszy własne buty, Zappa każe Fido przynieść sobie pantofle. W Królu Learze Książę Kornwalii zestawia stopę (organ dominacji) z okiem (organem percepcji):

Nic nie ujrzysz.
Trzymajcie krzesło. Obcasem rozgniotę
Te ślepia.(10)

Podczas występów na żywo Zappa uzupełniał utwór "Stink-Foot" o pokaz psiej dyscypliny.

FZ: Chodź tu, Fido, chodź. Przynieś pantofle, piesku... Fido, kazałem ci przynieść pantofle!
F: Ach, Frank, taki byłem nawalony, że nie mogłem utrzymać ich w pysku.
FZ: Fido, kiedy duży człowiek każe małemu zwierzęciu przynieść pantofle a małe zwierzę nie przynosi pantofli to znaczy, że małe zwierzę może być ukarane do maksymalnego wymiaru kary, jaki przewiduje Prawo Cesarskie!
F: Nie zgrywasz się?
FZ: Nie, Fido. Muszę cię ukarać.
F: Skrzywdź mnie, skrzywdź mnie, skrzywdź mnie.
FZ: Więc dobrze.(11)

W Królu Learze także pobrzmiewają filozoficzne implikacje władzy i dominacji społecznej.

Prawdę jak kundla trzeba batem wypędzać do budy(12)

bo kiedyś im wcisnął rózgę do ręki, a sam spuścił portki...(13)

Jak pies - nie myśli, lecz biegnie przy nodze.(14)

Widziałeś kiedy, jak chłopski pies ujada na żebraka?
I jak biedaczysko zmyka przed kundlem? Otóż i masz
wielki symbol władzy: człowiek nawet psu okaże posłuch,
jeśli pies na urzędzie.
Podły strażniku prawa, wstrzymaj krwawą
Dłoń! Czemu smagasz tę dziwkę? Sam sobie
Wychłostaj plecy. Aż się palisz, żeby
Użyć z nią tego, za co ją batożysz.(15)

Sado-masochizm i psie posłuszeństwo: przykłady symbolicznej dominacji od Szekspira po Franka Zappę. W "St. Alfonzo's Pancake Breakfast" urodziwa parafianka mówi: "Bądź dla mnie szorstki! (Skrzywdź mnie, skrzywdź mnie, skrzywdź mnie, oooooch!)"

Gdy Lear podróżuje od Goneryli do Regany i z powrotem, jego orszak zmniejsza się ze stu rycerzy do pięćdziesięciu, do dwudziestu pięciu, a wreszcie do zera - metafora handlu wymiennego i kurczących się wpływów. Matka napomina Nanooka:

Pustkowie Leara i zamarznięta pod śniegiem ziemia jałowa w Apostrophe (') to pejzaże świata opartego na gospodarce wymiany, w którym panuje zerowy stopień ludzkich uczuć i ciepła. Psychoanalitycznym symbolem utraty jest kastracja, którą Freud utożsamiał z oślepieniem.

Freud interpretuje mityczną ślepotę Edypa jako kastrację (Edyp odebrał sobie wzrok ze wstydu odkrywszy, że kochał się z własną matką). W Learze Błazen czyni żartobliwe uwagi na temat kastracji:

Ta co jest jeszcze dziewicą i z mego odejścia się śmieje
Niedługo nią zostanie, chyba że coś się przytnie(17)

Opowieść o tym, jak Nanook oślepia trapera jest zatytułowana "Nanook Rubs It"(18). Czynność tę Nanook wykonuje "energicznym okrężnym ruchem". Refleksyjną i narcystyczną naturę masturbacji wyrażało kołowe obrazowanie w piosence "Disco Boy", a ślepota to, oczywiście, tradycyjna kara za onanizm:

JOHNNY OTIS: Mamusia ci pewnie mówiła, że oślepniesz od tego.
A ty powiedziałeś, Nie mógłbym robić tego tak długo, aż będę musiał nosić okulary?(19)

Oczywiście nie Nanook zostaje dotknięty ślepotą lecz myśliwy (traper). Jednakże, ponieważ historia rozgrywa się we śnie, tożsamość bohaterów jest płynna. W utworze "Nanook Rubs It" czyjś głos woła "Chodź tu, Fido, chodź tu Fido!" a w tekście chóru w "St. Alfonzo's Pancake Breakfast" pojawiają się słowa "Przyniosłem ci śniegowce". Każdy element na płycie zastyga w odbicie wszystkich innych. Mamy tu do czynienia nie tyle z linearną narracją, co z konglomeratem symptomów. Fakt, że na każdym kroku odzwierciedlają one metaforykę Króla Leara jest rezultatem nie - świadomych odniesień literackich, ale poszukiwania środków wyrazu adekwatnych do ekonomicznych i psychoanalitycznych lęków społeczeństwa opartego na systemie wymiany.

"Excentrifugal Forz" to jakby wyabstrahowany wcześniejszy utwór Zappy "More Trouble Every Day", tym razem z genitalnymi protagonistami:

Obok poetyckich obrazów łechtaczki i członka(21), słowa utworu niczym w marzeniu sennym zaprzeczają kategorii czasu:

Wydaje się, że jest to nawiązanie do sloganu "Przyszłość jest rodzaju żeńskiego" - stosunek płciowy jako jasnowidztwo, orgazm jako olśnienie - poczęcie nowego pokolenia.

Freud porównuje mechanikę genitalnej seksualności z lodem w przypisie, jaki znajdujemy w wydaniu Psychopatologii życia codziennego z 1904 roku.

Ze snu P wynika, że lód jest w rzeczywistości anytetycznym symbolem erekcji: to coś, co twardnieje w ujemnej temperaturze, a nie - jak penis - w cieple (podnieceniu). Te dwie przeciwstawne koncepcje seksualności i śmierci łączą się często w spostrzeżeniu, że sztywność jest jednym z objawów śmierci.(23)

Apostrophe (') rozgrywa się w Arktyce i pełen jest żartobliwych uwag na temat masturbacji i erekcji. Zappy wyważony sposób prezentacji tekstu zdaje się zapowiadać spójną narrację, ale jego opowieść rozpada się: zamiast morału otrzymujemy persyflażową, choć wykonaną z kamienną twarzą żonglerkę kilkoma spośród najpoważniejszych tematów znanych kulturze europejskiej. Tylko "Stink-Foot" podnosi napięcie, jakby śpiący usiłował przemyśleć coś we śnie: to tu mamy szukać "sedna sprawy"(24). I faktycznie, z niewielką pomocą Teodora Adorno i Platona, znajdujemy je.

PUDELKI I FILOZOFIA

W Apostrophe (') atak na Platona przybiera formę bluesowej recytacji, dialogu nazwanego "Stink-Foot"(25). Inspiracją do napisania tego utworu była reklama telewizyjna męskiego dezodorantu usuwającego przykry zapach stóp, w której pies przewraca się na grzbiet jak martwy gdy jego pan zdejmuje obuwie. Mówi Zappa:

Jeśli ktoś sądzi, że jestem fetyszystą, który upodobał sobie psy, jest w błędzie. Nie ma w tym nic głębokiego - to po prostu rozrywka. Pudle są dla mnie wygodnym środkiem przekazywania pewnych tematów filozoficznych, o których trudno byłoby mówić w inny sposób.(26)

Fedon(27) to tytuł dialogu Platona poświęconego nieśmiertelności duszy, zawierającego historię śmierci Sokratesa opowiedzianą przez Fedona, jednego z jego ulubionych uczniów. Oto jak Frank Zappa przedstawia genezę pomysłu z pudelkami zapowiadając na scenie utwór "Dirty Love":

Na początku Bóg stworzył światło. Wkrótce potem, Bóg stworzył Pudla. Jak może pamiętacie z dzieciństwa, Bóg miał talent do stwarzania różnych rzeczy, choć od tamtej pory Jego rzemiosło znacznie podupadło (za to Japończycy kontynuują Jego dzieło), ale gdy stworzył Pudla od razu było widać, że to całkiem bystry pies. Sierść równomiernie pokrywała całe jego urocze, drobne, zwarte psie ciałko (nie wiem jak wam, ale mnie się to podobało). Później jednak Bóg popełnił dwa poważne błędy. Pierwszy błąd nazywał się Mężczyzna, a drugi Kobieta.(28) Kobieta popatrzyła na Pudla i powiedziała do siebie: "O rany, ależ bym chciała przelecieć tego psa, tylko że on jest dla mnie za mało na czasie." Naonczas Mężczyzna uciekł w te pędy z Rajskiego Ogrodu, znalazł sobie posadę i przyniósł wypłatę Kobiecie, która wzięła ją i poszła do sklepu kupić parę nożyczek. A nożyczkami przystrzygła sierść Pudla w tych oto istotnych miejscach: Pysk, Gardziel, Medulla(29), Managua, i Garnir - o tutaj. A następnie usadowiła psa w pozycji sprzyjającej nadciągającym zabiegom erotycznym. Ustawiła więc Pudla i położyła się i uniosła nogi w górę, o tak, i spojrzała wyżej wspomnianemu Pudlowi głęboko w oczy i powiedziała:

W Dialektyce Oświecenia Adorno zestawia znane z dworów królewskich zjawisko wykorzystywania karłów jako dostarczycieli rozrywki z modą na pieski pokojowe. Mówiąc o pozycji kobiet w rządzonym przez mężczyzn społeczeństwie Adorno wyjaśnia, że znajdują one ujście w zainteresowaniu neo-Buddyzmem i Pekińczykami, których zniekształcone mordy (zarówno obecnie jak i na starych malowidłach) przywodzą na myśl dworskich błaznów, których wyparł postęp. Wygląd tych małych piesków, podobnie jak komiczne podskoki garbusa, do dziś odbierane są jako przejawy spaczenia natury.(31)

Adorno mówi o niepokoju czy lęku podobnym do tego, jakim napawa nas widok pudla. Adorno tłumaczy reakcje ludzkie odwołując się do freudowsko-marksistowskiej terminologii; Zappa dobiera tematy intuicyjnie, według swojej surrealistyczno-reporterskiej estetyki, ale obaj mówią o tych samych sprawach. Przystrzyżony pudel oraz karzeł (suka Evelyn "rozważa istotę zachowania karłów" na płycie One Size Fits All) jednako symbolizują ujarzmioną naturę.

Gdy Bubba (impresario Zappy podczas tournee w 1976 roku) przegrał z Johnem Smothersem, potężnego wzrostu "gorylem" Zappy, w grze w trik-trak, jako zwyciężony musiał ogolić sobie brodę (gdyby przegrał Smothers, miał przestać golić głowę). Podczas koncertu w Troy w stanie Nowy Jork w 1976 roku Smothers zgolił Bubbie brodę na scenie, co zastąpiło zwyczajowy "wykład o pudlach" (który Zappa określał zawsze jako "pogadankę na temat genezy uwodzenia pudli"). Zapytany jak się czuł golony na oczach widowni, odpowiedział "Jak schmuck!" - słowo w języku jidysz oznaczające obrzezany napletek.(32) Jak Dalila pozbawiła Samsona męskości obcinając mu włosy, tak i strzyżenie pudli oraz rytualne golenie brody są metaforami kastracji.

Fedon / Fido, spragniony domowego ciepła i bezpieczeństwa oraz wiary w nieśmiertelność, posłusznie przynosi panu pantofle (oczekując należnej dawki "pociechy"). Przystrzyżony, jednakże, doświadcza czegoś innego: poczucia straty, kastracji, śmiertelności.

FEDON: Ja powiem. Bo właśnie siedziałem po jego prawej stronie obok łóżka, na jakimś stołku, a on miał stołek znacznie wyższy od mego; otóż pogłaskał mnie po głowie i zebrawszy w garść moje włosy na karku - nieraz bywało, miał zwyczaj bawić się moimi włosami:
- Więc to jutro - powiada - [Tak mówi Sokrates] Fedonie, gotóweś sobie dać ostrzyc te piękne włosy.
- Zdaje się, że tak, Sokratesie.
- Nie! jeżelibyś tylko mnie posłuchał.
- Nie zrobisz, jeśli posłuchasz mojej rady.
- Albo co? - powiedziałem.
Dzisiaj, mówi, i ja swoje, i ty ostrzyżesz te, tutaj; jeżeli nam myśl nasza zemrze i nie potrafimy jej wskrzesić. A ja, gdybym był tobą i tak by mi dowód uciekł, tobym sobie poprzysiągł, jak obywatele Argos, że nie prędzej włosy zapuszczę, aż na nowo stanę do walki i pobiję myśli Simiasza i Kebesa.(33)

W grze w pudelki, jak we śnie, symbole zawierają zagęszczone, wielorakie znaczenia - sprzeczności nie wykluczają się, lecz istnieją obok siebie. Fido to polimorficzna perwersja, przystrzyżona, przycięta do poziomu genitalnego; to okaleczona natura, spętana i przykrojona przez cywilizację; Fido/Fedon to pełen nadziei aspirant do wiary w nieśmiertelność, który, widząc ruinę swych marzeń, na znak żałoby obcina sobie włosy.

Erik Satie wykorzystał Fedona, obok innych dialogów, jako tekst do swojej kantaty zatytułowanej Socrate, napisanej w 1918 roku i wykonanej na festiwalu nazwanym "Wszechświat Franka Zappy" w Nowym Jorku, w listopadzie 1990 roku (Zappa był zbyt chory by móc wziąć w nim udział). Jest to, przynajmniej teoretycznie, "faktyczny" związek Zappy z Platonem, gdyż Zappa zawsze deklarował zainteresowanie muzyką Erika Satie. Organizatorzy festiwalu, idąc w ślad za Satie, przedstawili bohatera Platona w pozytywnym świetle, a nawet porównywali Zappę do Sokratesa, jako ludzi wiernych swoim poglądom, dających odpór wulgarnemu tłumowi. Kwestię dodatkowo komplikuje fakt, że Satie opuścił fragment tekstu dotyczący włosów, po słowach "gotóweś sobie dać ostrzyc te piękne włosy", przez co "Tu feras couper ces beaux cheveux, n'est-ce pas?" można zrozumieć jako "Każ obciąć sobie włosy, proszę" - tłumaczenie poprawne, o ile czytelnik nie wie, że w oryginale Sokrates, w kolejnym ustępie, udowadnia że, skoro dusza jest nieśmiertelna, Fedon nie powinien obcinać włosów na znak żałoby po śmierci Sokratesa. Jest jeszcze wiele innych kwestii filozoficznych, które dokazują, że Zappa jest Nemezis Platona raczej niż jego sprzymierzeńcem.

tłum. Marek Jedliński

informacja o autorze książki

BEN WATSON urodził się w Londynie w 1956 roku. W 1977, zainspirowany muzyką Sex Pistols, wymalował na swoim płaszczu napis "Out to Lunch" i zajął się zmywaniem naczyń. W 1979 roku wstąpił do Socjalistycznej Partii Robotniczej, której członkiem pozostaje do dziś. Watson jest autorem dwóch tomów poezji.

(k) General Frenetics. The text of this translation is hereby donated to the Public Domain.
Homepage: http://www.tranglos.com
Email: marek@tranglos.com
Reading this page hopefully constitutes a violation of applicable laws.
Ostatnie uaktualnienie: 20 czerwca 1998
URL: http://www.tranglos.com/marek/largactil/poodle.html